Trung Quốc thanh lọc lãnh đạo quân đội, đặt ra câu hỏi về khả năng tác chiến

Các đợt thanh lọc lãnh đạo quân đội Trung Quốc có thể ảnh hưởng đến mức độ sẵn sàng chiến đấu, nhưng nhiều khả năng củng cố quyền kiểm soát của Chủ tịch Xi Jinping, theo các nhà ngoại giao và chuyên gia an ninh. Quân đội vẫn duy trì hoạt động thường lệ trong khi nhiều vị trí lãnh đạo cấp cao còn khuyết.

Các tùy viên quân sự trong khu vực và chuyên gia an ninh đang theo dõi sát chiến dịch thanh lọc trong quân đội Trung Quốc. Chiến dịch diễn ra khi Bắc Kinh đẩy mạnh hiện đại hóa quân sự, tăng cường triển khai lực lượng quanh Đài Loan và tại các khu vực tranh chấp gay gắt ở Biển Đông, biển Hoa Đông.

Thông tin trong tuần này về việc Bộ Chính trị khai trừ hai lãnh đạo quân đội cấp cao Zhang Youxia và Liu Zhenli khỏi Đảng Cộng sản Trung Quốc và quân đội đánh dấu diễn biến mới nhất của chiến dịch kéo dài nhiều năm. Zhang, con trai một người bạn thân của cha ông Xi, từ lâu được xem là đồng minh quân sự gần gũi nhất của nhà lãnh đạo Trung Quốc, giữ vị trí cấp phó của ông tại Quân ủy Trung ương (CMC).

Theo các nhà phân tích, hàng chục sĩ quan ở cấp dưới đã được bổ nhiệm vào những vị trí chủ chốt tại CMC, các bộ tư lệnh chiến khu và các quân chủng. Tuy nhiên, cơ cấu lãnh đạo gồm bảy thành viên của CMC vẫn còn năm vị trí để trống. Bộ Quốc phòng Trung Quốc chưa phản hồi ngay yêu cầu bình luận.

James Char, chuyên gia nghiên cứu an ninh Trung Quốc tại Trường Nghiên cứu Quốc tế S. Rajaratnam ở Singapore, cho rằng việc loại bỏ những người được Zhang và Miao Hua bảo trợ đã củng cố thêm quyền lực của ông Xi. Miao từng là sĩ quan phụ trách công tác chính trị cao nhất trong quân đội.

“Có thể kỳ vọng ông Xi tiếp tục thực thi quyền kiểm soát và ảnh hưởng mang tính quyết định đối với các vấn đề quân sự của Trung Quốc, qua đó duy trì vị thế chi phối trong hệ thống đảng và nhà nước, bởi ai kiểm soát Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc thì kiểm soát đảng”, Char nói. Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc được gọi tắt là PLA.

Từ khi lên nắm quyền năm 2012, ông Xi đã lãnh đạo một trong những chiến dịch chống tham nhũng và chấn chỉnh kỷ luật quy mô lớn nhất trong lịch sử hiện đại Trung Quốc. Hàng triệu người trong bộ máy hành chính đã bị điều tra ở các mức độ khác nhau, cùng nhiều quan chức cấp cao trong đảng, chính phủ và quân đội bị điều tra, thanh lọc.

Tian Shichen, chủ tịch tổ chức nghiên cứu Global Governance Institution của Trung Quốc, cho rằng việc loại bỏ các phần tử tham nhũng củng cố, thay vì làm suy yếu, nền tảng chính trị, sự đoàn kết và hiệu quả chiến đấu tổng thể của lực lượng vũ trang. Các cuộc điều tra Zhang và Liu được công bố lần đầu vào tháng 1, nhưng chưa có thông tin về hình phạt chính thức.

Việc thay thế trên diện rộng các chỉ huy cấp cao vẫn diễn ra trong khi Trung Quốc duy trì thế bố trí quốc phòng hiện tại, tiếp tục thử nghiệm vũ khí và tiến hành các cuộc tập trận ngày càng phức tạp. Tuy nhiên, tác động của chiến dịch đối với khả năng tiến hành chiến tranh, đặc biệt trong kịch bản liên quan đến Đài Loan, vẫn là câu hỏi chưa có lời giải.

Bắc Kinh coi Đài Loan, hòn đảo được quản trị dân chủ, là lãnh thổ của mình, trong khi Đài Bắc kiên quyết phản đối tuyên bố chủ quyền này. Zhang là sĩ quan cấp cao nhất có kinh nghiệm chiến đấu thực tế, tích lũy trong cuộc chiến tranh biên giới ngắn nhưng đẫm máu với Việt Nam năm 1979, lần gần nhất Trung Quốc tham chiến thực sự.

Ruby Osman, cố vấn chính sách cấp cao về Trung Quốc tại Viện Tony Blair ở London, nhận định PLA đã tách biệt được các hoạt động thường lệ khỏi biến động nhân sự. Tuy nhiên, bà nói “khó hình dung biến động ở quy mô này lại không gây vấn đề cho những chiến dịch phức tạp hơn, bao gồm một kịch bản tác chiến toàn diện liên quan đến Đài Loan”.

“Nhưng ông Xi rõ ràng coi gián đoạn ngắn hạn là cái giá đáng trả để có kỷ luật và khả năng sẵn sàng chiến đấu trong dài hạn”, Osman nói thêm. Ban đầu, chiến dịch tập trung vào tham nhũng, trong đó có các hoạt động mua sắm của Lực lượng Tên lửa tinh nhuệ thuộc PLA, lực lượng chủ yếu quản lý tên lửa thông thường và tên lửa mang đầu đạn hạt nhân của Trung Quốc.

Chiến dịch ngày càng mang sắc thái chính trị, điều mà một số nhà phân tích xem là lời nhắc rằng PLA tồn tại trước hết để phục vụ đảng, chứ không phải quốc gia. Tian, từng là quan chức Bộ Quốc phòng Trung Quốc, khẳng định nguyên tắc nền tảng của PLA “luôn là sự lãnh đạo tuyệt đối của đảng đối với quân đội”, đồng thời bác bỏ quan điểm từ nước ngoài rằng “quyền lực cá nhân” của ông Xi đã được tập trung.

Trong bài xã luận hôm thứ tư, tờ PLA Daily cáo buộc Zhang và Liu đã góp phần nghiêm trọng gây ra các vấn đề chính trị và tham nhũng, làm suy yếu sự lãnh đạo tuyệt đối của đảng đối với quân đội và đe dọa nền tảng cầm quyền của đảng. Tờ báo quân đội này cũng cáo buộc hai người gây tổn hại rất lớn đến công tác xây dựng chính trị, môi trường chính trị và hiệu quả chiến đấu của quân đội.

Char cho biết ông không kỳ vọng cơ cấu lãnh đạo cao nhất của CMC được kiện toàn trước đại hội toàn quốc của Đảng Cộng sản Trung Quốc vào cuối năm 2027. Ông Xi được dự đoán rộng rãi sẽ củng cố nhiệm kỳ năm năm thứ tư tại sự kiện này, triển vọng mà các nhà phân tích cho rằng đang làm gia tăng nhu cầu bảo đảm an ninh nội bộ.

Bộ trưởng Quốc phòng Trung Quốc Dong Jun vẫn tại nhiệm, nhưng không phải thành viên Bộ Chính trị hay CMC và được xem là có ít quyền lực hơn nhiều người đồng cấp quốc tế. Cuộc gặp năm 2024 tại Bắc Kinh giữa Zhang và Jake Sullivan, khi đó là cố vấn an ninh quốc gia Mỹ, từng được coi là bước đột phá trong quan hệ quân sự Mỹ - Trung, song hiện chưa rõ ai sẽ thay thế Zhang.

Bonnie Glaser, giám đốc Chương trình Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương tại tổ chức nghiên cứu German Marshall Fund of the United States ở Washington, cho rằng trong giai đoạn chuyển tiếp, ông Xi có thể tự đưa ra một số quyết định. Bà cho biết PLA vẫn có thể thực thi mệnh lệnh thông qua cơ quan tham mưu liên hợp, các bộ tư lệnh chiến khu, quân chủng và bộ máy đảng.