Đầu tư 101+: thị trường chứng khoán là gì?

Thị trường chứng khoán là nơi người mua và người bán đến với nhau để giao dịch cổ phần trong các công ty đủ điều kiện.

Hiểu về thị trường chứng khoán

Cổ phiếu được mua và bán trên thị trường chứng khoán, nơi tập trung những người mua và người bán cổ phần trong các công ty giao dịch công khai. Thị trường chứng khoán hoạt động giống như các phiên đấu giá, với người mua tiềm năng nêu mức giá cao nhất mà họ sẵn sàng trả (“giá bid”) và người bán tiềm năng nêu mức giá thấp nhất mà họ sẵn sàng chấp nhận (“giá ask”). Giá thực hiện giao dịch sẽ nằm ở đâu đó tại hoặc giữa giá bid và giá ask. Các giao dịch có thể được thực hiện bởi các nhà môi giới chứng khoán, những đại diện thường giao dịch thay mặt cho các nhà quản lý danh mục đầu tư hoặc các nhà đầu tư cá nhân như bạn. Ở Mỹ, thị trường chứng khoán bao gồm 13 sàn giao dịch — được biết đến nhiều nhất là Sở giao dịch chứng khoán New York (NYSE) và Nasdaq.

VÍ DỤ

Snap, công ty mẹ của Snapchat, đã niêm yết cổ phiếu công khai với đợt IPO vào năm 2016. Cổ phiếu hiện được giao dịch trên NYSE dưới mã “SNAP”.

Bài học rút gọn

Thị trường chứng khoán rất phức tạp, nhưng tất cả đều dựa trên một khái niệm đơn giản...

Từ New York đến Hồng Kông, mọi thị trường chứng khoán đều giúp kết nối người mua với người bán; và những người này sẽ giao dịch theo một bộ quy tắc đã được đồng thuận.

Các chức năng chính của thị trường chứng khoán

Thị trường chứng khoán là nơi công chúng có thể tiếp cận cổ phiếu của các công ty được giao dịch công khai. Các thị trường này hoạt động giống như một chợ nông sản, với người mua và người bán gặp nhau ở một nơi để trao đổi mọi thứ. Tuy nhiên, thị trường chứng khoán phức tạp hơn nhiều và được điều tiết bởi các cơ quan thẩm quyền, với giá cả có thể thay đổi rất nhanh chóng. Dưới đây là ba hoạt động chính mà bạn sẽ tìm thấy trên thị trường chứng khoán:

• Mua cổ phiếu: Cả các nhà đầu tư cá nhân thông thường và các nhà đầu tư tổ chức sành sỏi đều có thể mua cổ phiếu của các công ty.
• Bán cổ phiếu: Mọi giao dịch mua bán cổ phiếu đều có người mua và người bán.
• Phát hành cổ phiếu: Nếu một công ty tư nhân muốn huy động tiền, họ có thể đồng ý bán một phần quyền sở hữu của mình trên thị trường chứng khoán. Đây là những gì xảy ra trong các đợt phát hành cổ phiếu lần đầu ra công chúng (“IPO”). Nếu một công ty đại chúng muốn huy động tiền, họ có thể huy động thông qua đợt phát hành cổ phiếu thứ cấp ra công chúng. Trong cả hai trường hợp, sau khi cổ phiếu được phát hành, nó có thể được mua hoặc bán bởi công chúng.

Cổ phiếu không phải là thứ duy nhất có thể được mua hoặc bán trên thị trường chứng khoán. Các “chứng khoán” khác, chẳng hạn như quỹ hoán đổi danh mục (ETF) hoặc quỹ tín thác đầu tư bất động sản (REIT) cũng được giao dịch trên thị trường chứng khoán (mặc dù một số chi tiết về cách chúng được định giá hoặc giao dịch là khác với cổ phiếu).

Có rủi ro nào đối với thị trường chứng khoán không?

Có. Nếu bạn đầu tư vào thị trường chứng khoán, điều quan trọng là bạn phải lưu ý đến cả rủi ro ngắn hạn lẫn dài hạn. Giá cổ phiếu có thể tăng và cũng có thể giảm. Đôi khi chúng tăng hoặc giảm rất nhiều. Giá của một cổ phiếu có thể giảm xuống 0 USD và điều này có thể khiến bạn thua lỗ toàn bộ số tiền đầu tư. Trước rủi ro này, nhà đầu tư nên có một chiến lược chu đáo để giúp định hướng các quyết định của họ.

Mọi người muốn nói gì khi họ nói “thị trường chứng khoán đã tăng lên”?

Cổ phiếu của hàng nghìn công ty được giao dịch trên thị trường chứng khoán. Để hiểu điều gì đã xảy ra với cổ phiếu nói chung tại bất kỳ thời điểm nào, mọi người thường xem xét các chỉ số thị trường chứng khoán, chẳng hạn như “Chỉ số bình quân công nghiệp Dow Jones” hoặc “Chỉ số S&P 500”. S&P 500 là chỉ số trung bình có trọng số của 500 công ty giao dịch công khai lớn nhất được niêm yết ở Mỹ tính theo giá trị vốn hóa thị trường của họ. Khi chỉ số S&P 500 tăng, bạn có thể nghe các nhà đầu tư nói “thị trường chứng khoán đã tăng lên”. Khi chỉ số S&P 500 giảm, bạn sẽ nghe các nhà đầu tư nói “thị trường chứng khoán đã sụt giảm”.

Thị trường chứng khoán hoạt động như thế nào?

Vai trò chính của thị trường chứng khoán là đưa người mua và người bán lại gần với nhau để thương lượng việc mua bán cổ phiếu. Để xác định giá, thị trường chứng khoán hoạt động giống như một phiên đấu giá.

• Người mua muốn trả giá thấp nhất có thể. Người môi giới chứng khoán muốn mua (hoặc đại diện cho khách hàng muốn mua) có thể đặt giá mà họ sẵn sàng trả cho một cổ phiếu. Giá cao nhất trở thành “giá bid tốt nhất”.
• Người bán muốn bán với giá cao nhất có thể. Chủ sở hữu cổ phiếu hoặc người môi giới chứng khoán của họ cho biết họ sẵn sàng bán cổ phiếu bằng cách đưa ra một giá ask, đó là mức giá mà họ sẵn sàng bán một cổ phiếu. Giá thấp nhất trở thành “giá ask tốt nhất”.

Sự khác biệt giữa giá bid tốt nhất và giá ask tốt nhất được gọi là “chênh lệch” (spread). Hai bên thương lượng để gặp nhau ở giữa, và người trung gian thực hiện giao dịch sẽ lấy phần chênh lệch làm phí của họ.

Khi theo dõi một cổ phiếu, bạn sẽ nhận thấy giá cổ phiếu thay đổi. Giá cổ phiếu có thể thay đổi thường xuyên dựa trên số lượng nhà đầu tư muốn mua hoặc bán cổ phiếu và số lượng giao dịch được tiến hành.

Cổ phiếu được giao dịch trên cơ sở cá nhân thông qua thương lượng giữa giá bid và giá ask. Những mức giá đó có thể di chuyển cùng với cổ phiếu của các công ty khác khi các câu chuyện kinh tế, chính trị và tin tức cụ thể ảnh hưởng đến chuyển động của thị trường nói chung.

Ai sử dụng thị trường chứng khoán?

Dưới đây là một số người chơi chính mà bạn nên biết:

• Các nhà đầu tư bán lẻ như bạn có thể mua hoặc bán các cổ phiếu riêng lẻ thông qua tài khoản môi giới của mình. Khi bạn đặt một lệnh giao dịch, nó được gửi đến các sàn giao dịch nơi các giao dịch được thực hiện.
• Người môi giới chứng khoán là “đại diện được đăng ký” đã qua đào tạo và vượt qua kỳ thi cấp phép. Họ có thể mua và bán chứng khoán thay mặt cho nhà đầu tư. Người môi giới chứng khoán làm việc cho các công ty môi giới, có thể hoạt động với tư cách là người thực hiện giao dịch gốc hoặc đại lý trong các giao dịch. Người môi giới kiếm tiền thông qua các khoản markups (chênh lệch giữa giá ask tốt nhất và giá thực hiện giao dịch) / markdowns (chênh lệch giữa giá bid tốt nhất và giá thực hiện giao dịch) – với tư cách là người thực hiện giao dịch gốc – hoặc hoa hồng – với tư cách là đại lý – trên các giao dịch. Nhiều công ty môi giới tính phí đối với khách hàng của họ – những người sử dụng công ty môi giới đó để đặt lệnh và thực hiện giao dịch cổ phiếu.
• Người quản lý danh mục đầu tư hoạt động giống như chủ nhà hàng – họ sẽ đặt hàng tấn đồ ăn vì họ đang cung cấp thức ăn cho rất nhiều người. Người quản lý danh mục đầu tư thực hiện các lệnh mua và bán cổ phiếu lớn vì họ quản lý các danh mục cổ phiếu tương đối lớn, có thể thuộc sở hữu của các nhà đầu tư khác như bạn. Nếu bạn sở hữu cổ phiếu trong một quỹ (quỹ tương hỗ, quỹ hưu trí, v.v.), một người quản lý danh mục đầu tư có nhiều khả năng sẽ quản lý gói chứng khoán (cổ phiếu, trái phiếu, v.v.) trong danh mục đầu tư của quỹ.
• Các ngân hàng đầu tư giúp các công ty niêm yết cổ phiếu trên các sàn giao dịch chứng khoán.

Đối tượng tham gia thị trường chứng khoán là ai?

Các nhà đầu tư là động lực của thị trường chứng khoán – họ là những người muốn mua hoặc bán cổ phiếu. Nhưng giữa những người mua và người bán đó là những thực thể quan trọng kiếm tiền bằng cách cung cấp một dịch vụ cho các nhà đầu tư. Dưới đây là một số thực thể chính:

• Người thực hiện giao dịch gốc: Đây là một công ty môi giới-trung gian sở hữu danh mục cổ phiếu mà họ sẵn sàng bán cho nhà đầu tư. Công ty này cũng sẵn sàng mua cổ phiếu từ các nhà đầu tư đang tìm cách bán. Các công ty môi giới-trung gian đóng vai trò là người thực hiện giao dịch gốc kiếm tiền bằng cách thêm một khoản markup vào cổ phiếu họ bán và một khoản markdown vào cổ phiếu họ mua, giống như cách một đại lý ô tô tính thêm lợi nhuận trên giá ô tô họ bán cho khách hàng của mình.
• Đại lý: Họ đứng ở giữa. Một đại lý giúp kết nối yêu cầu mua hoặc bán của một nhà đầu tư với phía bên kia của giao dịch. Họ thường lấy hoa hồng cho dịch vụ mai mối đó.
• Sàn giao dịch chứng khoán: Sở giao dịch chứng khoán New York và Nasdaq là hai sàn giao dịch chứng khoán nổi tiếng nhất ở Mỹ, nhưng thực tế có tổng số 13 sàn chứng khoán tại quốc gia này. Họ bỏ túi một khoản phí nhỏ cho mỗi giao dịch xảy ra trên sàn giao dịch của họ để đổi lấy dịch vụ họ cung cấp. Họ cũng tính phí niêm yết đối với các công ty chào bán cổ phiếu trên sàn giao dịch.
• Người giám hộ: Họ giữ cổ phiếu của bạn cho bạn – hầu hết ở dạng điện tử nên ít rủi ro bị mất, trộm hoặc thất lạc hơn. Các công ty môi giới thường trả tiền người giám hộ cho dịch vụ bảo quản an toàn này.
• Người tạo lập thị trường: Người tạo lập thị trường giống như một người bạn luôn sẵn sàng làm bất cứ điều gì cho nhà đầu tư. Họ là những công ty luôn sẵn sàng mua hoặc bán cổ phiếu với giá niêm yết công khai.
• Nhà đầu tư bán lẻ: Các nhà đầu tư bán lẻ là các cá nhân tham gia thị trường mà không phải chuyên gia. Họ có thể mua hoặc bán cổ phiếu (hoặc các tài sản khác) thông qua tài khoản môi giới cá nhân của họ.

Ai điều tiết thị trường chứng khoán?

Quyền lực lớn đi kèm với trách nhiệm lớn. Thị trường chứng khoán xử lý hàng nghìn tỷ đô la của cải; vì vậy, Quốc hội Mỹ đã trao quyền điều tiết thị trường chứng khoán cho Ủy ban Chứng khoán và Giao dịch Hoa Kỳ (SEC). Các quốc gia khác (và các tiểu bang) có các cơ quan quản lý và thực thi tương tự. Các cơ quan quản lý này có nhiệm vụ bao quát và tập trung vào những khách hàng như bạn:

• Bảo vệ công chúng đầu tư
• Thúc đẩy sự công bằng
• Duy trì thị trường hiệu quả

Một số quy tắc của thị trường chứng khoán

SEC đặt ra các quy tắc và yêu cầu ảnh hưởng đến tất cả mọi người tham gia giao dịch chứng khoán. Mặc dù các quy tắc này có thể khác nhau về chi tiết cụ thể đối với các thị trường chứng khoán khác nhau ở các quốc gia khác nhau, chúng đều nhằm bảo vệ công chúng đầu tư thông qua tính minh bạch, nhất quán và chính xác.

• Minh bạch về giá: Thị trường chứng khoán phải đảm bảo rằng “giá bit tốt nhất” (giá mà người mua muốn trả) và “giá ask tốt nhất” (giá mà người bán muốn bán) được hiển thị cho những người tham gia để duy trì sự công bằng.
• Xác nhận: Nếu bạn là khách hàng của một công ty môi giới giao dịch cổ phiếu trên thị trường chứng khoán, bạn sẽ nhận được một xác nhận giao dịch hiển thị các chi tiết chính của giao dịch. Chúng có thể bao gồm thời gian giao dịch được thực hiện, giá cuối cùng bạn đã trả và (nếu công ty môi giới của bạn tính phí) hoa hồng hoặc khoản markup/markdown cụ thể mà bạn đã trả.
• Các kỳ thi năng lực: Các nhà giao dịch chứng khoán được cấp phép bởi FINRA, một tổ chức tự quản có thành viên là các sàn giao dịch và các tổ chức tài chính. Quá trình cấp phép liên quan đến việc tổ chức một số kỳ thi nghiêm túc về cách thị trường hoạt động cùng với nhiều thứ khác. Ví dụ, kỳ thi Series 7 được tổ chức để giúp đảm bảo các chuyên gia môi giới được chuẩn bị đầy đủ và hiểu biết về các quy tắc chung của ngành tài chính.
• Tạm dừng: Nếu giao dịch trên một cổ phiếu hoặc toàn bộ thị trường đạt đến các giới hạn về giá hoặc biến động cụ thể trong một khoảng thời gian nhất định, sàn giao dịch có thể tạm dừng giao dịch tạm thời hoặc trong cả ngày. Đây là một động thái hiếm khi xảy ra, nhưng là một động thái nghiêm túc để giúp bảo vệ các nhà đầu tư khỏi giao dịch hoảng loạn và giúp khôi phục lại trật tự. Có thể có những lý do quan trọng khác khiến SEC hoặc các sàn giao dịch tạm dừng giao dịch.
  • Cập nhật tin tức quan trọng: Thị trường chứng khoán có thể ngừng giao dịch cổ phiếu khi có tin tức nóng quan trọng, cho phép các nhà đầu tư tiếp cận giao dịch công bằng hơn dựa trên thông tin được phân phối công khai. Tin tức này có thể là một thương vụ sáp nhập lớn hoặc một công ty nộp đơn phá sản. Điều này ngăn cản không cho một số nhà đầu tư có lợi thế về thông tin không công bằng.

Trên đây chỉ là một số trong nhiều quy tắc chi tiết được thiết kế để làm cho thị trường chứng khoán minh bạch, nhất quán và chính xác hơn cho các nhà đầu tư. Các quy định bảo vệ nhà đầu tư từ các cơ quan quản lý và các tổ chức tự quản nhằm mục đích tạo nền tảng ổn định giúp thị trường chứng khoán hoạt động tốt hơn và xây dựng lòng tin ở khách hàng.

Một tính năng chính của thị trường chứng khoán hiện đại là công bố dữ liệu liên quan đến giá cả theo thời gian thực. Vì các quyết định đầu tư phải dựa trên những thông tin cập nhật nhất, các sàn giao dịch chứng khoán ngày càng chú trọng đến việc cung cấp thông tin định giá nhanh hơn và chính xác hơn.

Một số ví dụ về thị trường chứng khoán

Hai thị trường chứng khoán lớn nhất thế giới tính theo giá trị vốn hóa thị trường đều nằm ở Mỹ: Sở giao dịch chứng khoán New York và Nasdaq. Có nhiều sàn giao dịch chứng khoán nổi bật khác tồn tại trên toàn thế giới, bao gồm Euronext (với các thị trường ở Amsterdam, Brussels, Dublin, Lisbon và Paris), Sở giao dịch chứng khoán Bombay ở Mumbai, TMX Group ở Toronto, Deutsche Boerse ở Frankfurt, Sở giao dịch chứng khoán Shenzhen (Thâm Quyến) và Sở giao dịch chứng khoán Shanghai (Thượng Hải) ở Trung Quốc. Các thị trường chứng khoán này là các sàn giao dịch nơi các công ty trong một khu vực cụ thể thường niêm yết cổ phiếu của họ. Các thị trường khu vực này cũng có thể được truy cập bởi các nhà giao dịch trên toàn cầu. Cổ phiếu được niêm yết trên một sàn giao dịch đôi khi cũng có thể được giao dịch trên các sàn giao dịch ở các khu vực khác.

Nguồn gốc của thị trường chứng khoán

Các thị trường chứng khoán tồn tại trên toàn thế giới, kết nối người mua và người bán cổ phiếu trong các công ty khác nhau. Khái niệm về một công ty phân chia quyền sở hữu (còn được gọi là “vốn chủ sở hữu”) của chính nó để phân phối cho nhà đầu tư và được giao dịch đã có từ hàng trăm năm trước. Trong những năm 1600, các nhà thám hiểm châu Âu sẽ huy động tiền bằng cách bán cổ phần trong các dự án kinh doanh của công ty họ. Nhà đầu tư sẽ mua cổ phiếu để thu được lợi nhuận từ các sứ mệnh của những nhà thám hiểm, chẳng hạn như các công ty theo đuổi các loại gia vị nước ngoài để mang về và bán ở châu Âu. Công ty Đông Ấn Hà Lan là một trong những công ty đầu tiên làm điều này, cung cấp cổ phiếu của chính mình để đổi lấy lợi nhuận trong tương lai trên thị trường chứng khoán của Amsterdam. Giao dịch những cổ phiếu này đã hình thành nên một số thị trường chứng khoán đầu tiên.

Lịch sử của thị trường chứng khoán hiện đại

Thị trường chứng khoán hiện đại đầu tiên là ở London. Sự kết hợp giữa việc thiếu giám sát theo quy định pháp lý, sự nhiệt tình ngày càng tăng của người tiêu dùng đối với cổ phiếu và rất ít thông tin công khai về các công ty đã dẫn đến nhiều biến động, rủi ro và tiềm năng gian lận. Những tác nhân đó đã dẫn đến sự hình thành của Sở giao dịch chứng khoán London vào năm 1773 để cung cấp một nơi an toàn cho việc giao dịch cổ phiếu nhất quán và công bằng hơn.

Tại Hoa Kỳ, sàn giao dịch chứng khoán hiện đại đầu tiên được thành lập ở Philadelphia vào năm 1790. Hai năm sau, Sở giao dịch chứng khoán New York (NYSE) được thành lập theo Thỏa thuận Buttonwood, được ký kết bởi 24 nhà giao dịch chứng khoán bên ngoài Phố Wall của Manhattan (dưới gốc cây cúc áo – buttonwood tree). Ngày nay, NYSE có sự kết hợp giữa giao dịch điện tử và sàn giao dịch vật lý với các nhà giao dịch là con người ở Phố Wall. Sàn giao dịch NYSE hiện là một danh lam lịch sử quốc gia của Mỹ. Nó được biết đến với tiếng chuông lớn rung lên mỗi sáng (lúc 9 giờ 30 phút sáng giờ địa phương) và buổi chiều (lúc 4 giờ 00 chiều) để đánh dấu bắt đầu và đóng cửa phiên giao dịch.

Năm 1971, Nasdaq (nguyên văn National Association of Securities Dealers Automated Quotation System) đã bắt đầu giao dịch với tư cách là thị trường chứng khoán điện tử đầu tiên trên thế giới. Đón đầu công nghệ, Nasdaq cũng trở thành thị trường chứng khoán đầu tiên ở Mỹ giao dịch trực tuyến. Không giống như NYSE, NASDAQ không có sàn giao dịch trung tâm với các nhà giao dịch là con người. Nasdaq hiện là địa điểm phổ biến để các công ty công nghệ niêm yết cổ phiếu của họ.

NYSE (đặt tại downtown Manhattan ở New York) và Nasdaq (ở midtown Manhattan) không chỉ là hai thị trường chứng khoán lớn nhất thế giới tính theo giá trị cổ phiếu được giao dịch – họ còn là những đối thủ cạnh tranh khốc liệt trong việc thu hút các công ty đang chọn nơi niêm yết cổ phiếu để IPO. Việc một công ty niêm yết cổ phiếu của mình trên NYSE hay Nasdaq có ảnh hưởng rất ít đến bạn với tư cách là người mua hay người bán cổ phiếu. Các nhà đầu tư bán lẻ thường có thể mua cổ phiếu thông qua tài khoản môi giới của họ bất kể cổ phiếu được niêm yết trên sàn giao dịch nào.

Huân Hà - Theo learn.robinhood.com