Thị trường tan nát sau 1 năm Nasdaq lập đỉnh: từ nay sẽ đi về đâu?

Vinh quang tột đỉnh dường như lúc nào cũng trôi qua mau.

Tuần tới sẽ đánh dấu kỷ niệm một năm tròn chỉ số Nasdaq Composite chạm đỉnh cao nhất mọi thời đại, thời điểm mà ai cũng tin vào triển vọng và sức mạnh của các mô hình kinh doanh kỹ thuật số. Từ ngày 19/11/2021, cho đến khi thị trường chạm đáy chưa đầy một tháng trước cho đến nay, Nasdaq Composite đã mất đến 37% giá trị, quay trở lại mức điểm đạt được từ 28 tháng trước đó.

Nasdaq lập kỷ lục chỉ mười ngày sau khi Bitcoin đạt đỉnh gần 67.000 USD vào thời điểm khi tổng giá trị thị trường tiền điện tử đạt mức 2,8 nghìn tỷ USD. Ngày nay, Bitcoin có giá chưa đến 17.000 USD và giá trị vốn hóa thị trường tiền điện tử là khoảng 800 tỷ USD, bốc hơi hơn 70%.

Chỉ vài ngày sau khi Nasdaq đạt mức cao nhất vào tháng 11/2021, Chủ tịch Cục Dự trữ Liên bang Jerome Powell đã đột ngột và công khai thay đổi luận điệu của ông về lạm phát và chính sách tiền tệ, ủng hộ loại bỏ gói kích thích kinh tế với tiến độ nhanh hơn nhiều so với ý định trước đó. Kết quả là trái phiếu Mỹ dài hạn bị giảm gần 30% và các điều kiện tài chính bị thắt chặt với tốc độ nhanh nhất trong nhiều thập kỷ trở lại đây.

Khi tổng hợp và nhìn nhận lại, tháng 11/2021 là thời điểm đỉnh cao của một nền kinh tế có tính thanh khoản cao, phục hồi nhanh chóng, ngay cả khi vào thời điểm đó, vấn đề đáng quan ngại nhất là sự xuất hiện của biến thể Omicron, làm đe dọa đến khả năng mở cửa kinh tế trở lại.

Bây giờ là chính là lúc thích hợp để đặt câu hỏi liệu giới đầu tư đã đạt được những gì trong năm qua sau khi giá trị tài sản sụt giảm nghiêm trọng, và mọi thứ sẽ ra sao khi lòng tham tràn ngập thị trường chuyển thành nỗi lo dai dẳng? Và tình hình này có thể còn kéo dài bao lâu?

Những tổn thất tồi tệ bậc nhất trong lịch sử

Xét về mức độ thiệt hại, cú lao dốc của chỉ số Nasdaq trong 12 tháng qua là một trong bốn cú lao dốc tồi tệ nhất từ trước đến nay (khi nhìn lại lịch sử thị trường chứng khoán hơn 50 năm qua), như được dẫn chứng trong biểu đồ dưới đây từ Bank of America.

Lưu ý rằng khi những vùng đáy được đánh dấu trong hình trên bắt đầu hình thành, điều đó không có nghĩa là chỉ số Nasdaq đã bắt đầu tăng cao hơn, mà là hiệu suất của chỉ số này sau mỗi giai đoạn 12 tháng ngày càng bớt tiêu cực hơn.

Cuộc khủng hoảng tài chính trên biểu đồ vào cuối năm 2008 có vẻ ít phụ thuộc hơn vào các động lực chính và bối cảnh kinh tế so với năm 2000-2002. Đây không phải là một cuộc khủng hoảng mang tính hệ thống do rủi ro mất khả năng thanh toán tràn lan giữa các ngân hàng và người tiêu dùng do vay nợ quá mức, giống như trong cuộc khủng hoảng tài chính 2007-2009.

Trong cả năm 2000 và 2021, nền kinh tế đều chứng kiến áp lực dâng cao khiến ai ai cũng quá phấn khích về tiến trình đổi mới công nghệ, dẫn đến việc mọi lọi tài sản đều được định giá quá cao và lực cầu đạt đỉnh, sau đó tình hình trở nên bung bét khi nhà đầu tư bắt đầu nhận thấy rõ rủi ro định giá sai và phân bổ sai nguồn vốn và Fed bắt đầu thắt chặt.

Nhìn sơ qua biểu đồ sụt giảm của Nasdaq ở trên, dễ thấy có một số tín hiếu rất đáng quan ngại, vì chỉ số Nasdaq vào năm 2001 đã có hai lần ghi nhận mức giảm 60% so với đỉnh 12 tháng. Nhưng đoạn đường lên mức đỉnh sau đó dốc đứng hơn nhiều và chỉ số này được định giá cao hơn đáng kể. Trong 18 tháng trước khi Nasdaq chạm đỉnh tháng 03/2000, chỉ số này đã tăng hơn gấp ba lần. Trong vòng 18 tháng tính đến khi Nasdaq chạm mức cao nhất vào ngày 19/11 năm ngoái, chỉ số này đã tăng 75%.

Một năm sau khi Nasdaq chạm đỉnh vào tháng 03/2000, dù đã giảm khoảng 60%, nhưng Nasdaq 100 vẫn có tỷ lệ giá/lợi nhuận dự tính (forward price/earnings) trên 50 lần. Trong chu kỳ hiện tại, Nasdaq 100 đã đạt đỉnh tại mức điểm cao hơn gấp 30 lần lợi nhuận dự tính và bây giờ là vào khoảng 20 lần.

Ngày nay so với năm 2000

Điều này phản ánh một phần thực tế rằng Nasdaq ngày nay khá khác biệt về đặc điểm tài chính và thành phần cấu thành so với phiên bản năm 2000 vốn dĩ còn chưa “đủ chín”, dễ kích thích và đầy biến động. Các công ty lớn nhất và có lợi nhuận cao nhất hiện nay là những thành phần “nặng ký” nhất của Nasdaq.

Tương tự như các công ty mua lại với mục đích đặc biệt (SPAC) và các doanh nghiệp thuộc lĩnh vực thương mại điện tử và phần mềm mới nổi, chỉ số Nasdaq phiên bản Bong bóng Công nghệ cũng có nét giống với các quỹ đầu tư tăng trưởng mới nổi như ARK Innovation khi từng sụp đổ đến 70% vào đầu những năm 2000.

Một trong những công ty “sống dai” xuyên suốt từ hai thập kỷ trước đến tận nay là Microsoft. Minh chứng theo thời gian cho thấy đây là một doanh nghiệp trẻ và phát triển nhanh hơn trong giai đoạn đó nhưng cũng có vị thế cạnh tranh và thống trị tương tự như bây giờ, và hiệu quả hoạt động tài chính của họ cũng tương đối ấn tượng.

Biểu đồ dài hạn dưới đây về mức P/E của Microsoft cho thấy định giá cổ phiếu MSFT bị nén lại trong thời gian dài cả khi đứng một mình và khi so với thị trường chung (so với S&P 500), và phải mất bốn năm MSFT mới giảm xuống mức giá hiện tại, dù ở mức 24 lần nhưng vẫn còn rẻ. P/E của Microsoft đi ngang trong suốt phần lớn thập kỷ qua, chậm hơn so với tốc độ tăng trưởng lợi nhuận ổn định của công ty trong khi các nhà đầu tư lại chuyển hướng quan tâm sang các kênh khác.

Cú lao dốc của những cổ phiếu tăng trưởng đình đám hiện đang dẫn đến một số vấn đề tương tự mà Microsoft và những gã khổng lồ công nghệ khác trong thời kỳ sơ khai của Internet phải đối mặt.

Nhà sáng lập Microsoft Bill Gates đã giao công ty cho người kế nhiệm gần như ngay đúng thời điểm xảy ra cơn sốt công nghệ năm 2000, giống như cái cách mà tỷ phú Jeff Bezos rời Amazon vào tháng 07/2021 ở thời điểm đỉnh cao nhất của công ty thương mại điện tử này, từ đó trở đi AMZN bị mất gần một nửa giá trị sau 16 tháng.

Cũng có nhiều ý kiến ​​cho rằng Meta Platforms có thể sẽ có số phận giống như Yahoo hoặc AOL, những công ty Internet tiêu dùng cực kỳ thành công và có giá trị ca ngất ngưởng, nhưng họ đều đã gặp phải những khó khăn trong vấn đề tăng trưởng và phải vật lộn để tìm ra hướng hành động tiếp theo. Mặc dù về mặt tài chính và xét đến nhu cầu của nhà đầu tư, Meta cùng với Alphabet cũng là những ứng cử viên có khả năng lặp lại theo vòng đời của Microsoft.

Phố Wall hiện chỉ mong các công ty này bớt định hướng theo đường lối tăng trưởng mạnh mẽ đầy tham vọng như trước và thay vào đó, tập trung hơn vào việc tạo ra nguồn thu thập hay dòng tiền từ các mảng kinh doanh cốt lõi và ổn định của họ, từ đó giữ vững tỷ suất lợi nhuận, đầu tư sáng suốt hơn và thậm chí chia cổ tức và phân phối nhiều thu nhập hơn thông qua chính sách mua lại cổ phần.

Chỉ số Nasdaq ngày nay chứa tạp nham hàng chục công ty tăng trưởng thuộc hàng “bom xịt”, non choẹt, nằm trong nhóm Chỉ số Công nghệ Phi lợi nhuận Goldman Sachs và các quỹ ETF phần mềm đám mây, công nghệ tài chính và thương mại điện tử.

Quá trình chọn lọc tự nhiên đối với các công ty này có thể sẽ kéo dài, bất định và phụ thuộc nhiều hơn vào bản năng sinh tồn của họ thay vì các chiến lược kinh doanh táo bạo, và sẽ kết thúc bằng những cơ hội thâu tóm với giá thấp hơn nhiều so với mức đỉnh cho những người may mắn. Nhiều cổ phiếu tăng trưởng nổi danh trong thời gian qua hiện đang phải gồng mình dưới sức nặng của chế độ trả lương thưởng bằng cổ phiếu quá đà, và điều này sẽ khiến họ khó có thể vượt qua tác động pha loãng, giống y hệt như hai thập kỷ trước.

Vào năm 2001 và 2002, có không ít các cổ phiếu công nghệ bị lãng quên với giá trị thị trường thấp hơn cả số tiền mặt trên bảng cân đối kế toán, và về sau những công ty này sẽ vượt lên trên hàng loạt các doanh nghiệp khác. Hiện tượng đó giờ đây cũng đã lặp lại.

Đâu là đáy?

Từ góc nhìn đầu tư, cần lưu ý rằng ngay cả khi Nasdaq và các cổ phiếu tăng trưởng đang ở gần hoặc thậm chí vừa mới vượt qua vùng đáy hấp dẫn, thì những công ty tiên phong và nóng sốt bậc nhất trong chu kỳ tăng giá trước đó hiếm khi nào lại là nhóm dẫn đầu thị trường trong chu kỳ tiếp theo.

Trong thời kỳ thị trường đi xuống từ năm 2000-2003 và thời kỳ giá lên sau đó, các cổ phiếu blue-chip thuộc nhóm nhàm chán (chăm sóc sức khỏe, công nghiệp, tài chính), cổ phiếu giá trị, các cổ phiếu hưởng lợi từ lạm phát và vốn hóa nhỏ đều đạt hiệu suất tốt hơn. Chỉ số S&P tỷ trọng đều khi đó lại tăng mạnh hơn chỉ số S&P chuẩn có trọng số phân bổ theo vốn hóa thị trường, giống như những gì đã xảy ra trong năm 2022.

Dưới đây là hiệu suất của chỉ số Russell 2000 vốn hóa nhỏ so với chỉ số Nasdaq Composite kể từ vụ nổ bong bóng dot-com. Nhịp tăng chóng mặt vào năm 2001 chủ yếu là do các công ty công nghệ vốn hóa lớn sụp đổ không phanh, nhưng các cổ phiếu nhỏ hơn lại tạo ra được giá trị nhờ thực lực nội tại trong những năm đó.

Nói về vụ sụp đổ của nền tảng tiền điện tử FTX từ gã khổng lồ dẫn đầu xu hướng sáng tạo trở thành công ty bị phá sản, vẫn còn vang vọng đâu đó bài học cay đắng từ đế chế Enron và WorldCom vào đầu những năm 2000, mặc dù vậy những sự kiện như thế đã gây ra một cuộc khủng hoảng lớn về niềm tin trong giới đầu đối với thị trường chứng khoán và các hoạt động kế toán.

Trên Phố Wall có câu nói rằng “Fed sẽ thắt chặt cho đến khi có thứ gì đó tan vỡ”, hiện đã ứng nghiệm vì thị trường tiền điện tử đã tan nát như bong bóng xà phòng và một số tổ chức hô hào hăng hái nhất cũng đã sụp đổ. Nhưng điều đó lại không ảnh hưởng đến sức mạnh cơ bản của nhiều loại tài sản, vậy nên đó cũng có thể coi là một chiến thắng.

Tuy nhiên, các lập luận trên cũng không trả lời được liệu nhịp tăng khủng khiếp của thị trường vào tuần trước, khiến chỉ số S&P 500 nhảy vọt 5,5% vào hôm thứ Năm và gần 6% trong tuần, có phải là một dấu hiệu cho thấy chứng khoán đã tạo đáy bền vững hay chưa.

Quả thực từ trước đến nay, mỗi khi lạm phát giảm so với mức đỉnh, đó là một tín hiệu tích cực cho thấy chứng khoán sẽ tăng giá, và chỉ số S&P đã thể hiện rất tốt khi “gồng” được trước những tín hiệu nhiễu khi khối công nghệ có kết quả BCTC thảm hại và vượt qua được cuộc bầu cử giữa kỳ mà không bị kéo về vùng đáy tháng 10.

Đồng USD có vẻ như đã chạm đỉnh, quyết định cuối cùng của Fed về lãi suất có lẽ cũng khá mơ hồ, lịch kinh tế cũng không có nhiều sự kiện đáng lo ngại, các yếu tố theo mùa lại bình ổn, điều kiện tín dụng đang ổn định và nền kinh tế đang tăng trưởng nhanh hơn một chút trong quý này.

Tất cả những tín hiệu đó đều thắp lên một tia hy vọng mặc dù chưa chứng minh được điều gì. Nếu S&P 500 phục hồi thêm 2% thì chỉ số này sẽ có khả năng sẽ thử nghiệm lực kháng cự của đường xu hướng giảm kéo dài 10 tháng qua, mà đường này vốn đã cản nhịp phục hồi của thị trường vào mùa hè. Rất nhiều đợt phục hồi thoáng qua như vậy đã len lỏi và làm gián đoạn xu hướng giá xuống của Nasdaq trong hai thập kỷ qua, và cho đến một thời điểm nhất định, một trong các đợt phục hồi na ná như những nhịp sóng thất bại đó sẽ giữ được đà tăng và vực dậy thị trường trở lại.

Đăng Khoa-Theo cnbc