Giao dịch phái sinh là gì? Lợi ích, hạn chế, vai trò và ý nghĩa

Bên cạnh cổ phiếu, trái phiếu,.. thì giao dịch phái sinh cũng là một công cụ tài chính đầu tư nhận được đông đảo sự quan tâm, chú ý từ các trader trên sàn môi giới tài chính. Vậy giao dịch phái sinh là gì? Hình thức này có những lợi ích và rủi ro gì? Cùng Investo khám phá bản chất của hình thức đầu tư đầy tiềm năng này qua bài viết dưới đây nhé!

Tìm hiểu về giao dịch phái sinh

Giao dịch phái sinh là gì?

Phái sinh là loại hợp đồng có sự tham gia giữa hai hoặc nhiều bên. Giá trị hợp đồng giao dịch, đầu tư phái sinh được tính dựa trên một tài sản chính cơ bản theo thỏa thuận (có thể là chỉ số hoặc một mã chứng khoán cụ thể).

Giao dịch phái sinh là việc các nhà đầu tư không tham gia giao dịch trực tiếp tài sản chính mà thực hiện giao dịch thông qua dạng hợp đồng với giá trị được xác định bằng loại tài sản chính đó.

Ở các hình thức thông thường, nhà đầu tư sẽ giao dịch trực tiếp với các công cụ cơ bản gồm lãi suất, cổ phiếu, tiền tệ, hàng hóa, chỉ số thị trường, trái phiếu,.. Riêng đối với giao dịch chứng khoán phái sinh, công cụ sẽ là các loại hợp đồng như hợp đồng kỳ hạn, hợp đồng tương lai, chứng quyền và hợp đồng hoán đổi.

Tài khoản phái sinh là gì?

Giao dịch phái sinh trong chứng khoán là gì?

Chứng khoán phái sinh là loại chứng khoán thứ cấp, giá trị được xác định dựa vào các tài sản cơ sở (các tài sản chính được liên kết với chúng).

Giao dịch chứng khoán phái sinh là dạng đầu tư nâng cao gồm 2 loại sản phẩm chính:

• Sản phẩm khóa: Gồm hợp đồng đồng tương lai, hợp đồng hoán đổi và chuyển tiếp. Hình thức sản phẩm khóa ràng buộc các bên tương ứng từ ban đầu với những điều khoản đã thỏa thuận trong suốt thời gian quy định trên hợp đồng.
• Sản phẩm quyền chọn có quyền chọn cổ phiếu: Dạng sản phẩm cung cấp cho người tham gia quyền nắm giữ, nhưng không có nghĩa vụ mua hoặc bán.

Tuy nhiên, nhà đầu tư cần phân biệt rõ quyền sở hữu một chứng khoán phái sinh không đồng nghĩa với việc họ sở hữu tài sản liên kết.

Bên cạnh vốn chủ sở hữu và nợ, chứng khoán phái sinh cũng được xem như là công cụ tài chính quan trọng. Loại hình chứng khoán này lần đầu xuất hiện khi giao dịch hợp đồng ô liu được thực hiện bởi nhà triết học người Hy Lạp cổ đại Thales.

Giao dịch, đầu tư phái sinh trong chứng khoán không phải giao dịch mua bán cơ bản mà bản chất là giao dịch những hợp đồng, giấy tờ có giá.

Đầu tư phái sinh là gì trong chứng khoán?

Ví dụ: 

Nhà đầu tư sở hữu cổ phiếu X hiện đang giao dịch trên thị trường giá 10$ và muốn bán. Có nhà đầu tư khác muốn mua cổ phiếu này theo hợp đồng tương lai, giao dịch mua với giá 20$ trong 30 ngày sau.

Đến ngày thứ 30, mức giá cổ phiếu này trên thị trường là 15$, người mua vẫn sẽ phải trả cho trader 20$ theo hợp đồng đã ký. Tuy nhiên, nếu giá thị trường là 35$, trader vẫn sẽ chỉ nhận lại 20$ theo thoả thuận của hợp đồng.

Ưu điểm và nhược điểm của giao dịch phái sinh

Ưu điểm

• Giảm thiểu rủi ro, mục tiêu lợi nhuận: Giao dịch chứng khoán phái sinh nhằm giảm thiểu rủi ro hoặc đầu cơ, chấp nhận rủi ro với kỳ vọng về mức lợi nhuận tương xứng.
• Bảo hiểm lợi ích của các bên tham gia: Các bên tham gia ai cũng sẽ có cơ hội để kiếm lời nếu biết lựa thời cơ giao dịch thích hợp. Dựa vào hợp đồng tương lai (giao dịch phái sinh), người mua kỳ vọng giá tăng để mua với giá hời trong khi người bán lại kỳ vọng giá giảm để được bán với giá cao hơn.
• Tiết kiệm chi phí: Nếu nhìn thấy tiềm năng phát triển của một chứng khoán cơ sở, trader có thể sử dụng hình thức giao dịch hợp đồng tương lai để tiết kiệm chi phí so với việc đợi lúc đó mới mua hoặc mua theo giá thị trường.

Ưu điểm của hình thức giao dịch tài chính phái sinh.

Nhược điểm

• Rủi ro thua lỗ: Khi thị trường thay đổi không theo dự đoán của nhà đầu tư, trader rất có thể phải đối mặt với rủi ro thua lỗ. Nếu giá thực tế cổ phiếu không tăng, thậm chí là sụt giảm, trader sẽ lỗ vì phải thực hiện thanh toán đúng theo hợp đồng đã ký trước đó.
• Rủi ro vị thế đầu tư bị đóng, gây thua lỗ, thậm chí là phá sản: Trong số các công cụ phái sinh có loại yêu cầu ký quỹ bổ sung với trường hợp tiền trong tài khoản ký quỹ phải bằng hoặc thấp hơn so với mức duy trì. Rủi ro này sẽ xảy ra nếu trader không kịp thời bổ sung như đã thoả thuận.

Nhược điểm của hình thức giao dịch tài chính phái sinh.

Các loại giao dịch phái sinh

Hiện nay trên thị trường có 2 loại giao dịch, đầu tư phái sinh phổ biến:

Giao dịch OTC

Loại hình hợp đồng phái sinh này cho phép trao đổi hoặc thỏa thuận riêng trực tiếp giữa các bên tham gia mà không qua bất kỳ sàn giao dịch hoặc bên trung gian nào khác. 

Đặc điểm loại hình giao dịch tài sản phái sinh OTC: 

• Thị trường này chủ yếu xuất hiện các sản phẩm như hoán đổi tài chính, quyền chọn đặc biệt, thoả thuận tỷ giá kỳ hạn,...
• Báo cáo giá trị giao dịch OTC rất khó vì các trao đổi thường diễn ra riêng tư, không được kiểm soát, các thông tin được công bố tương đối phức tạp,..

Trao đổi qua sàn giao dịch – ETD

Đây là những công cụ phái sinh giao dịch trên sàn giao dịch đặc biệt hoặc sàn khác. 

Các cá nhân trao đổi hợp đồng chuẩn hoá theo quy định của sàn, thông tin có sự kiểm soát đảm bảo tính minh bạch, được công bố công khai, rõ ràng.

Giao dịch OTC và trao đổi qua sàn giao dịch - ETD.

Vai trò và ý nghĩa của giao dịch phái sinh

• Tạo cơ chế xác lập giá: Xác lập giá tức là hành động xác định giá chung của một loại tài sản. Cơ chế này xảy ra khi người mua và người bán tương tác trong một trao đổi có quy định.
• Phương tiện quản lý rủi ro phái sinh hàng hóa: Giao dịch, đầu tư phái sinh hàng hoá giúp nhà đầu tư phòng hộ rủi ro khi có nhu cầu giao dịch thực sự tài sản cơ sở và phòng hộ các rủi ro liên quan đến biến động giá của tài sản.

Vai trò và ý nghĩa đầu tư.

Lợi ích và rủi ro mang lại khi giao dịch phái sinh

Lợi ích khi giao dịch tài sản phái sinh

• Phòng hộ và hạn chế rủi ro: Giao dịch phái sinh giúp hạn chế các rủi ro nhờ việc tham gia giao dịch một hợp đồng phái sinh mà giá trị hợp đồng đó biến động theo chiều ngược lại đối với vị thế của tài sản cơ sở.
• Khả năng tùy chọn: Giao dịch tạo ra khả năng tùy chọn mà trong đó giá trị chứng khoán phái sinh sẽ liên kết với một điều kiện nhất định.
• Tận dụng đòn bẩy tài chính hiệu quả: Giao dịch phái sinh kết hợp đòn bẩy tạo ra sự khác biệt đáng kể trong giá trị của chứng khoán phái sinh.
• Phân bổ tài sản hiệu quả: Trader có thể phân bổ tài sản giữa các tài sản khác với nhau, đồng thời không ảnh hưởng đến tài sản cơ sở.
• Tiếp xúc nhiều tài sản: Điều này giải quyết các hạn chế trong trường hợp không thể trao đổi được bằng dạng tài sản cơ sở này.
• Tiềm năng lợi nhuận: Nhà đầu tư sẽ thu được lợi nhuận nếu giá trị của tài sản cơ sở biến động theo sự mong đợi của các nhà đầu tư.

Lợi ích khi đầu tư, giao dịch.

Rủi ro khi giao dịch tài sản phái sinh

• Rủi ro thua lỗ cao: Nếu thị trường không diễn biến giống như dự đoán của nhà đầu tư, phải thanh toán đúng theo hợp đồng đã ký trước nếu giá không tăng, nhà đầu tư sẽ gánh chịu khoản lỗ khá lớn.
• Chi phí giao dịch cao: Chi phí giao dịch, đầu tư phái sinh cao hơn các hình thức khác.
• Bị ảnh hưởng từ các yếu tố khác: Giá trị của tài sản giao dịch hàng hóa phái sinh dễ bị ảnh hưởng bởi các yếu tố bên ngoài.

Rủi ro khi đầu tư, giao dịch.

Các yếu tố ảnh hưởng đến giao dịch phái sinh

Các yếu tố ảnh hưởng đến giao dịch phái sinh bao gồm:

• Yếu tố đặc thù cho một thị trường cụ thể: Ở một số loại thị trường hàng hoá nhất định, yếu tố đặc thù sẽ ảnh hưởng đến nguồn cung và cầu duy nhất cho thị trường đó mà không ảnh hưởng tới các thị trường khác. 

Ví dụ: Thời tiết là yếu tố đặc thù tác động đến “cung” nông sản như lúa mì, đậu nành,... nhưng sẽ không ảnh hưởng đến các thị trường khác như chỉ số vàng, vốn sở hữu,..

• Tác động từ các thị trường khác: Nhà đầu tư có thể tính toán và phân tích các thị trường tương lai có mối liên quan đến nhau.

Ví dụ: Ngô là thức ăn chăn nuôi và sản xuất ethanol. Do vậy, nhà giao dịch ngô có thể nhìn vào thị trường ngô và mối quan hệ với gia súc hay mối quan hệ với ethanol.

• Tác động bởi các dữ liệu kinh tế: Dữ liệu kinh tế định kỳ có thể tác động đến giá cả trong một lĩnh vực. Mặc dù hầu hết chúng không ảnh hưởng trực tiếp đến thị trường, song một số báo cáo vẫn làm biến động giá thị trường.

Ví dụ: Báo cáo tồn kho dầu thô có thể gây ảnh hưởng đến cả dầu thô và chỉ số S&P 500.

• Vòng đời tự nhiên: Mô hình cung và cầu theo mùa tạo ra các chu kỳ tự nhiên, điều này gây ảnh hưởng đến giá hợp đồng tương lai.

Ví dụ: Lúa mì được trồng và thu hoạch theo các tháng cụ thể trong năm. Do vậy, sau khi thu hoạch nguồn cung sẽ không tăng cho đến vụ thu hoạch tiếp theo.

• Giá cả hàng hoá tương lai và giao ngay: Hợp đồng tương lai định giá hàng hoá và giao nhận tại một thời điểm được xác định tương lai. Hai mức giá này khác nhau về thời hạn và chỉ hợp nhất khi hợp đồng tương lai hết hạn.

Các yếu tố ảnh hưởng đến giao dịch, đầu tư.

Những yếu tố cơ bản nhà đầu tư cần có khi giao dịch phái sinh

• Kiến thức tài chính toàn diện: Giao dịch hàng hóa phái sinh dựa trên sự biến động chỉ số tương lai. Do vậy, việc trang bị đầy đủ các kiến thức về tài chính, cách giao dịch phái sinh sẽ giúp bạn hạn chế một số rủi ro nhất định cho khoản đầu tư của mình.
• Tìm hiểu các sản phẩm tài chính: Nhà đầu tư cũng cần tìm hiểu kỹ về các sản phẩm giao dịch, đầu tư phái sinh, các yếu tố ảnh hưởng đến giá của sản phẩm đó.
• Nắm bắt thông tin kịp thời: Nhà đầu tư cũng cần liên tục theo dõi các tin tức kinh tế, tài chính, địa chính trị trong nước và thế giới để có cái nhìn tổng quan nhất về thị trường.
• Kỹ năng phân tích: Khi tham gia giao dịch, nhà đầu tư cần kết hợp phân tích kỹ thuật và các phân tích cơ bản để đưa ra quyết định chính xác, hiệu quả nhất. 
• Nắm vững nguyên tắc cắt lỗ, chốt lời: Đây là nguyên tắc vô cùng quan trọng, quyết định trực tiếp đến hiệu quả của khoản đầu tư. Chính vì thế, việc xác định điểm giới hạn và các lệnh phù hợp sẽ giúp trader quản lý rủi ro một cách tối ưu.
• Tâm lý giao dịch: Tham gia thị trường giao dịch tài sản phái sinh, trader nên rèn luyện tâm lý vững vàng, giữ bình tĩnh và luôn trong trạng thái sẵn sàng đưa ra quyết định trước thị trường luôn luôn biến động, bảo vệ an toàn cho khoản đầu tư của mình.

Các yếu tố cơ bản nhà đầu tư cần có.

Kết luận

Trên đây, bài viết đã tổng hợp toàn bộ những thông tin chi tiết nhất liên quan đến hình thức giao dịch phái sinh: định nghĩa, vai trò, ý nghĩa, lợi ích, rủi ro, hướng dẫn giao dịch phái sinh hay các yếu tố ảnh hưởng trong đầu tư. Hy vọng rằng thông qua bài viết, trader đã hiểu rõ hơn về bản chất của giao dịch tài sản phái sinh, ứng dụng lên kế hoạch giao dịch đầu tư sao cho tối ưu và hiệu quả nhất.

Lan Hương