Hợp đồng phái sinh là gì? Cách tính giá và cơ chế hoạt động của hợp đồng phái sinh

Hợp đồng phái sinh là công cụ được sử dụng để phòng hộ hoặc giảm nhẹ rủi ro khi giao dịch tài sản cơ sở. Là công cụ đắc lực giúp đảm bảo nhiều lợi thế giao dịch. Tuy nhiên, việc sử dụng hợp đồng phái sinh vẫn có thể tiềm ẩn những rủi ro không mong muốn. Vậy có những loại hợp đồng phái sinh nào? Cơ chế hoạt động và cách tính giá hợp đồng phái sinh là gì? Hãy cùng Investo tìm hiểu dưới đây nhé!

1. Hợp đồng phái sinh là gì ?

Hợp đồng phái sinh là các hợp đồng tài chính được thực hiện nhắm giao dịch tài sản cơ sở. Cụ thể như giao dịch hợp đồng phái sinh hàng hóa, cổ phiếu, trái phiếu, các loại tiền tệ,... Trong đó, mục đích chính của hợp đồng phái sinh là để đề phòng và quản lý rủi ro đầu tư. Nó giúp các bên giao dịch bảo vệ hoặc tạo thêm lợi nhuận một cách tối ưu hơn.

Hợp đồng phái sinh là một công cụ tài chính đắc lực đối với mọi giao dịch. Nó cho phép các bên của hợp đồng xây dựng các quy định cụ thể về lãi suất, đáo hạn,... Từ đó, yêu cầu mọi bên ký kết cùng có nghĩa vụ thực hiện các quy định này.

Hợp đồng phái sinh được thực hiện nhằm quản lý rủi ro khi đầu tư.

2. Các loại hợp đồng phái sinh phổ biến

a. Hợp đồng tương lai (Futures contract)

Hợp đồng tương lai là thỏa thuận định trước việc mua bán sẽ tiến hành tại một thời điểm trong tương lai. Trong đó, các bên sẽ đưa ra thỏa thuận với mức giá giao dịch cụ thể tại một ngày cụ thể. Bên cạnh đó, nội dung hợp đồng thường được chuẩn hóa với nhiều điều khoản về loại tài sản cơ sở, đơn vị niêm yết giá, quy mô hợp đồng,...

Tuy nhiên, nếu tại ngày đáo hạn mà một phía ký kết không thực hiện các điều khoản đã quy định. Họ sẽ phải thanh toán lãi và lỗ dựa trên chênh lệch giá hợp đồng với giá thị trường cho phía còn lại.

Ví dụ: Ngày 01/01/2023, bên A ký hợp đồng tương lai với bên B về việc mua 1 tấn thóc với đơn giá là 20.000 đồng/kg. Thời điểm giao hàng là ngày 01/03/2023. Đến ngày 01/03/2023, giá thị trường của thóc tăng lên thành 25.000 đồng/kg. 

Khi này bên B sẽ có 2 lựa chọn. Một là bán 1 tấn thóc cho bên A với giá là 20.000 đồng/kg đúng như hợp đồng. Hai là không bán cho bên A nhưng phải thanh toán khoản chênh lệch là 5000 đồng/kg cho 1 tấn thóc. 

Hợp đồng tương lai cho phép giao dịch tài sản mà không phải lo về giá thị trường.

b. Hợp đồng chênh lệch (Forward contract)

Hợp đồng chênh lệch là thỏa thuận giữa bên mua và bên bán về việc thực hiện một giao dịch mua hoặc bán tại một thời điểm trong tương lai. Về cơ bản hợp đồng chênh lệch có cơ chế khá giống với hợp đồng tương lai. 

Tuy nhiên, thay vì quyền chọn không bán hoặc không mua. Các bên của hợp đồng chênh lệch buộc phải thực hiện giao dịch bất kể giá tăng hay giảm.

Ví dụ: Bên A ký hợp đồng chênh lệch với bên B về việc mua 1 tấn thóc với giá là 7000/kg, kỳ hạn 2 tháng. Như vậy, sau 2 tháng, bên B sẽ bắt buộc phải bán thóc cho bên A, và bên A bắt buộc phải mua số lượng 1 tấn gạo này với giá là 7000/kg. Điều này được thực hiện bất kể giá thị trường có tăng hay giảm.

Hợp đồng chênh lệch yêu cầu trách nhiệm hoàn thành giao dịch.

c. Hợp đồng quyền chọn (Options contract)

Hợp đồng quyền chọn là thỏa thuận về việc chọn mua hoặc bán một khối lượng hàng hóa nhất định với giá và thời gian cụ thể. Tuy nhiên, nếu nhận thấy bất lợi, đôi bên ký hợp đồng có thể chọn không thực hiện giao dịch. Khi đó, phía hủy bỏ cần thanh toán một khoản phí mua quyền cụ thể cho bên còn lại. Phí mua quyền được quy định cụ thể tại ngày ký kết.

Ví dụ: Bên A ký hợp đồng quyền chọn với bên B về việc mua 1 tấn thóc với giá là 7000/kg, kỳ hạn 2 tháng. Tuy nhiên, sau 2 tháng giá thóc giảm mạnh xuống còn 5000 đồng/kg. Khi này bên mua A cảm thấy bất lợi nếu tiếp tục giao dịch nên có quyền chọn không mua. Tuy nhiên, sau đó bên A sẽ cần thanh toán một khoản phí mua quyền cụ thể cho bên B.

Hợp đồng quyền chọn chứng khoán phái sinh.

d. Hợp đồng hoán đổi (Swap contract)

Hợp đồng hoán đổi là một dạng hợp đồng phái sinh dùng để trao đổi một loại dòng tiền cụ thể. Có khá nhiều hình thức hợp đồng hoán đổi, cụ thể như: Hợp đồng hoán đổi lãi suất; Hợp đồng hoán đổi tiền tệ; Hợp đồng hoán đổi tín dụng;...

Hợp đồng hoán đổi thường được sử dụng bởi các nhà quản lý đầu tư với mục đích tối thiểu hóa các chi phí vay, thực hiện tài trợ hoặc tạo ra tài sản,...

Ví dụ: Một nhà đầu tư A sử dụng hợp đồng hoán đổi lãi suất để chuyển một khoản vay thành lãi suất thả nổi thành một khoản vay có lãi suất cố định.

Hợp đồng hoán đổi

3. Cơ chế hoạt động của hợp đồng phái sinh

Như bạn đã thấy, mọi hợp đồng phái sinh phía trên đều được thực hiện dưới dạng một thỏa thuận với các quy định cụ thể về khối lượng, giá mua, giá bán, tài sản cơ sở, thời điểm giao dịch,... 

Mọi bên ký kết và sử dụng hợp đồng phái sinh đều phải tuân theo các điều khoản được quy định để đảm bảo giao dịch được diễn ra. Nhờ đó, đảm bảo sự phòng hộ, bảo vệ và phân tán rủi ro tốt nhất. Đồng thời, giúp các giao dịch diễn ra hiệu quả với khả năng sinh lời cao hơn và tránh khỏi sự ảnh hưởng từ biến động giá thị trường.

Hợp đồng phái sinh là một công cụ tối ưu chiến lược giao dịch và quản lý rủi ro.

4. Cách tính giá của hợp đồng phái sinh

Thông thường, cách tính giá của hợp đồng phái sinh dựa trên chênh lệch giá thanh toán cuối ngày với giá bình quân gia quyền theo số lượng của vị thể. Sau khi tính riêng trên từng mã hợp đồng, khoản chênh lệch có được sẽ được bù trừ với ròng để xác định nghĩa vụ thanh toán của nhà đầu tư. 

Dưới đây là công thức tính giá hợp đồng phái sinh:

Công thức tính giá 1 hợp đồng phái sinh.

Trong đó: 

• DSP là chênh lệch giá thanh toán cuối ngày.
• VWAP là giá bình quân gia quyền theo số lượng.

Bên cạnh đó, ta sẽ có 4 trường hợp VWAP cụ thể như sau:

• Khi nhà đầu tư hoạt động ở vị thể mua, VWAP sẽ bằng giá bình quân gia quyền mua.
• Khi nhà đầu tư hoạt động ở vị thể bán, VWAP sẽ bằng giá bình quân gia quyền bán.
• Số hợp đồng sẽ được đóng dấu cộng (+) nếu được thực hiện trên vị thế mua. Ngược lại, nếu giá (-) thì nhà đầu tư thực hiện vị thế bán.
• Trường hợp không phát sinh giao dịch trong ngày (VWAP), ta sẽ có VWAP = 1DSPt - 1.

Ví dụ: Tại một phiên giao dịch, nhà đầu tư mở 4 vị thế mua VN30 với giá 500 đồng. Sau đó tiếp tục thực hiện thêm 2 vị thế mua trên cùng sản phẩm này với giá là 550. Trong đó,, ta có DPS là 520. Nếu nhà đầu tư tiếp tục giữ vị thế này cho đến hết phiên, ta sẽ có phép tính như sau:

(4 x 500 + 2 x 550) / 6 = 516,67. (Đây là giá bình quân gia quyền mua).

Khi đó, ta có khoản chênh lệch dành cho nhà đầu tư là:

VM = (520 - 516,67) x 6 x 100.000 = 333.333. Đây là khoản lợi nhuận nhà đầu tư thu về được .

5. Ưu điểm và nhược điểm của hợp đồng phái sinh

a. Ưu điểm

• Hợp đồng phái sinh có thể sử dụng để tối ưu giao dịch với mọi loại tài sản cơ sở. Bằng cách tìm kiếm những sản phẩm đầu tư phù hợp với khả năng, nhà đầu tư có thể tận dụng các lợi thế mà hợp đồng phái sinh mang lại để chốt lời.
• Tính thanh khoản cao. Hợp đồng phái sinh được thực hiện dựa trên các nguyên tắc giao dịch cơ bản nhất. Do đó, nó có khả năng chuyển đổi thành tiền mặt nhanh chóng hơn đa số các loại tài sản.
• Có thể mang về lợi nhuận kể cả khi thị trường suy giảm. Hợp đồng phái sinh mang đến cơ hội kiếm lời trước mọi sự biến động của thị trường.
• Hợp đồng phái sinh được sử dụng để bảo vệ các tài sản đầu tư trước rủi ro của biến động giá. Nó giúp bạn hạn chế được sự ảnh hưởng của giá thị trường lên các danh mục đầu tư.

b. Nhược điểm

• Hợp đồng phái sinh dễ bị tác động và ảnh hưởng từ các yếu tố ngoại cảnh. Do giá trị của hợp đồng phái sinh được đưa ra và quyết định bởi nhiều yếu tố. Trong nhiều trường hợp, sử dụng hợp đồng phái sinh đồng nghĩa với việc phải chịu một mức rủi ro nhất định.
• Trên thị trường chứng khoán, các giao dịch phái sinh thường có giá trị cao hơn so với các loại tài sản thông thường.
• Hợp đồng phái sinh được xây dựng trên các tài sản cơ sở. Do đó, bản thân hợp đồng này sẽ không có giá trị nội tại. Chẳng hạn như hợp đồng tương lai VN30 được xây dựng dựa trên chỉ số VN30.
• Hợp đồng phái sinh yêu cầu nhà đầu tư phải có nền tảng kiến thức và kinh nghiệm dày dặn. Điều này giúp bạn tránh được các chiếc bấy chứng khoán.

6. Ý nghĩa của hợp đồng phái sinh

• Tạo cơ chế giá: Thị trường chứng khoán phái sinh cung cấp nhiều dữ liệu quan trọng về giá. Trong đó, mọi hàng hóa đều có một mức giá giao ngay cụ thể. Đây thường được chọn làm mức giá trị cơ sở để thực hiện các hợp đồng phái sinh. 
• Phương tiện quản trị rủi ro: Như bạn thấy, việc thiết lập hợp đồng phái sinh sẽ yêu cầu các bên có trách nhiệm hoàn thành các quy định đã đặt ra. Nó có bao gồm việc thanh toán, trách nhiệm thực hiện giao dịch theo quy định,... Nhờ đó, bạn có thể dễ dàng quản lý giao dịch dễ dàng. Tránh khỏi rủi ro về biến động giá.
• Tăng hiệu quả hoạt động của thị trường: Các giao dịch phái sinh được tạo điều kiện để tối ưu tốt hơn so với tài sản cơ sở. Điều này có nghĩa là kể cả khi thị trường xuống dốc không phanh. Nhà đầu tư vẫn có thể chuyển hướng sang giao dịch phái sinh để tối ưu hiệu xuất chung.
• Tăng hiệu quả đầu tư: Thị trường phái sinh được đánh giá là khu vực có tính thanh khoản khá cao. Việc này giúp đảm bảo các giao dịch phái sinh được thực hiện nhanh chóng mà không mất thời gian chờ đợi và đảm bảo khả năng tăng hiệu quả đầu tư của nhà giao dịch.

Hợp đồng phái sinh có ý nghĩa lớn giúp tăng hiệu quả hoạt động của thị trường.

7. Những điều cần lưu ý khi tham gia giao dịch hợp đồng phái sinh

• Hợp đồng phái sinh không dễ sử dụng như bạn nghĩ. Nếu không chịu nghiên cứu kỹ về các sản phẩm và cơ chế hoạt động của thị trường, bạn sẽ dễ dàng rơi vào các chiếc bẫy chứng khoán khi quá để tâm đến hợp đồng phái sinh
• Thường xuyên cập nhật tin tức về thị trường chứng khoán phái sinh. Nhờ đó, nhà đầu tư sẽ có thêm thời gian để xử lý trước mọi biến động bất ngờ.
• Tìm kiếm, chọn lọc danh sách các danh mục đầu tư phù hợp với khả năng tài chính và mục tiêu cá nhân. Khi sử dụng hợp đồng phái sinh, bạn nên ưu tiên các chiến lược và mục tiêu tài chính dài hạn.
• Quản trị rủi ro thông minh, tránh ảnh hưởng bởi tâm lý khi thị trường có những biến động bất ngờ. Nhà đầu tư cần tránh ảnh hưởng của biến động giá. Chẳng hạn việc lo sợ giá giảm lấy đà quá sâu khiến nhà đầu tư hủy hợp đồng tương lai.
• Lựa chọn nhà môi giới uy tín có cung cấp chứng khoán phái sinh.

8. FAQ

a. Ngày chốt hợp đồng phái sinh là ngày nào?

Mọi hợp đồng phái sinh đều có quy định cụ thể về ngày chốt hợp đồng. Đây được gọi là ngày đáo hạn. Ngày đáo hạn có thời gian được quy định cụ thể bởi các bên ký kết hợp đồng. Theo đó, ta biết được rằng tại thời điểm này mọi giao dịch sẽ cần phải đóng lại và chuyển thành tiền mặt.

b. Hợp đồng phái sinh có hủy ngang được không?

Trong 4 loại hợp đồng phái sinh kể trên thì chỉ có hợp đồng kỳ hạn là loại hợp đồng có thể hủy ngang. Do, đây là thỏa thuận được xây dựng lên giữa 2 bên không có trung gian. Vì vậy nhà đầu tư sử dụng hợp đồng này có thể linh hoạt về thời hạn thực hiện, quy mô hợp đồng cũng như thời gian giao dịch.

c. Phí hợp đồng phái sinh qua đêm là bao nhiêu?

Theo khảo sát gần đây, chúng tôi biết được rằng phí qua đêm trên thị trường phái sinh là 30.000 đồng x 30 ngày = 900.000 đồng cho một tháng.

9. Kết Luận

Trên đây là những thông tin cơ bản nhất để giúp bạn đọc hiểu thêm về hợp đồng phái sinh và các loại hợp đồng phái sinh phổ biến. Như bạn đã biết, đây là một công cụ đắc lực giúp nhà đầu tư quản trị rủi ro và tối ưu lợi nhuận trên mỗi giao dịch. Tuy nhiên, nếu không nắm rõ cách hoạt động của các hợp đồng này, nhà đầu tư sẽ dễ dàng rơi vào các chiếc bẫy chứng khoán.

Investo - Trang tin tức chứng khoán mỹ hàng đầu Việt Nam.

Phương Sơn