Gần đây, số liệu cho thấy tiêu dùng Trung Quốc đang giảm, điều này cũng thể hiện thời gian khó khăn sắp tới:

Tổng chi tiêu đang giảm

Tổng doanh thu thuế giảm cho thấy nền kinh tế Trung Quốc đang suy yếu nhanh chóng:

Tuy nhiên, tình trạng Trung Quốc hiện giờ không chỉ là vòng lặp của chu kỳ tăng trưởng -  suy thoái. Sau khủng hoảng tài chính, tăng trưởng của chỉ số Năng suất các nhân tố tổng hợp (TFP) – một chỉ số để đo lường tốc độ tăng trưởng hiệu quả kinh tế trong việc sử dụng lao động và vốn – bắt đầu giảm và duy trì ở mức thấp cho đến bây giờ:

Cỗ máy tăng trưởng đang chậm lại

Chỉ số Năng suất các nhân tố tổng hợp của Trung Quốc giai đoạn 2000 – 2015

Khi chỉ số TFP tăng trưởng chậm, tăng trưởng của quốc gia đó phụ thuộc vào nguồn cung lao động và vốn. Và dân số Trung Quốc đang già hóa với tốc độ không đổi, và nguồn lao động giá rẻ đã bị vắt kiệt, khiến cho thị trường lao động trở nên khó khăn hơn. Kể từ sau Đại suy thoái, Trung Quốc đã đầu tư rất nhiều nguồn lực vào các khoản đầu tư vật chất như bất động sản và cơ sở hạ tầng.

Cơ sở vật chất được đầu tư nhiều có nghĩa sẽ có nghĩa sẽ có nhiều căn hộ để cư trú, hệ thống đường sá được cải thiện, tàu và đường phát triển bởi vậy giao thương với các khu vực xung quanh phát triển rầm rộ. Tất cả những điều này đều thể hiện một quốc gia giàu có. Tuy nhiên nếu không cải thiện được hiệu suất, chiến lược đầu tư thâm dụng vốn cuối cùng cũng sẽ trở nên vô nghĩa.

Điều đáng lo ngại hơn cả là việc sử dụng nguồn lực và đầu tư vào những ngành/ công ty không hiệu quả là dấu hiệu cho thấy Trung Quốc dịch chuyển sang mô hình dựa vào xây dựng dẫn đến việc giảm hiệu suất tăng trưởng.

Khi khủng hoảng tài chính năm 2008 xảy ra, hành động của Trung Quốc là tăng cho vay. Các Ngân hàng lớn tại Trung Quốc đều là sở hữu của nhà nước và chịu sự quản lý bởi các chính sách của nhà nước. Thêm vào đó, chính phủ còn sử dụng 1 số loại chính sách tín dụng, đặc biệt là yêu cầu về dự trữ bắt buộc để kiểm soát các hoạt động của hệ thống ngân hàng. Vào năm 2012, việc cho vay đã chuyển từ các ngân hàng lớn sang các ngân hàng “ngầm” (shadow bank), đặc biệt là sản phẩm quản lý tài sản và cho vay ủy thác - phương tiện cho vay được thiết lập để mang lại lợi nhuận cao cho người tiết kiệm, nhưng cũng dễ bị sụp đổ hơn các ngân hàng thông thường. Nhờ các ngân hàng này, việc kích thích kinh tế dựa trên tăng trưởng cho vay của năm 2008-2010 về cơ bản được duy trì.

Vậy số tiền đó giờ ở đâu? Khi chính phủ đột nhiên yêu cầu các ngân hàng lớn nhỏ đem tiền cho doanh nghiệp vay, họ không có thời gian đủ để tìm kiếm những công ty thực sự tân tiến và tạo ra một cánh cửa mới cho ngành công nghệ hay đầu tư vào thị trường xuất khẩu giá trị cao. Thay vào đó là những doanh nghiệp khát vốn – nhưng có chung đặc điểm là công ty địa phương, doanh nghiệp sở hữu bất động sản, các dự án bất động sản và cơ sở hạ tầng.

Những ngành này có thể tạo ra một nền kinh tế tăng trưởng nhanh. Tuy nhiên công việc như đổ bê tông, cán thép và đốt than – đây không phải là những hoạt động có tính bứt phá mà chỉ là những hành động đơn giản nhàm chán.

Một nghiên cứu năm 2016 của nhà kinh tế học Lin William Cong, Haoyu Gao, Jacopo Ponticelli và Xiaoguang Yang cho thấy kinh tế Trung Quốc đang tập trung vào “Các công ty nhà nước và các công ty thuộc sở hữu nhà nước với các sản phẩm vốn trung bình thấp.”

Thay đổi này có thể dẫn đến sự thay đổi vĩnh viễn trong toàn bộ mô hình tăng trưởng của Trung Quốc. Một bài báo năm 2016 của các nhà kinh tế Chong-En Bai, Chang-Tai Hsieh và Zheng Michael Song lập luận rằng sự kích thích tăng trưởng trong giai đoạn 2008 - 2010 đã tạo ra một giai đoạn cho các nhà cầm quyền địa phương có cơ hội kiếm tiền dễ dàng từ hệ thống tài chính. Bên cạnh đó, để có thể bơm nợ vào hệ thống kinh tế vĩ mô để thúc đẩy chính sách, Trung Quốc sẽ phải trả giá đắt trong dài hạn.

Nói cách khác, Trung Quốc đã qua đi thời là một quốc gia phụ thuộc vào xuất khẩu và trở thành nhà xưởng lớn nhất thế giới. Thay vào đó, Trung Quốc đã thay đổi mô hình tăng trưởng lạm dụng vốn dựa vào nhu cầu tiêu dùng, cho vay dễ dãi và những dự án xây dựng lớn sẽ được phân bổ cho các công ty sở hữu nhà nước hoặc những công ty có quan hệ tốt với chính quyền địa phương. Và đó chính là lý do chính khiến năng suất giảm.

Điều này khiến các nhà cầm quyền Trung Quốc lo ngại. Như Joe Studwell đã đề cập trong cuốn sách “Châu Á vận hành như thế nào?”, các nền kinh tế Đông Á như Đài Loan và Hàn Quốc đã tiếp cận các nước giàu bằng cách đưa ra các sản phẩm giá trị cao đến thị trường toàn cầu. Vào đầu và giữa những năm 2000, Trung Quốc cũng làm điều tương tự như vậy. Nhưng việc bơm vốn để đảm bảo ổn định nền kinh tế trong bối cảnh thị trường toàn cầu bất ổn đã khiến Trung Quốc tuột mất cơ hội trở nên giàu có. Hiện nay, Trung Quốc phải đối mặt với việc trở thành nước có thu nhập trung bình.

Nhà cầm quyền Trung Quốc cũng ý thức được mối nguy hiểm này ở mức độ nào đó. Trong chương trình “Made in China 2025” bắt đầu vạch rõ nỗ lực để Trung Quốc trở lại thành đất nước dẫn đầu về xuất khẩu để thúc đẩy tăng trưởng. Nhưng việc căng thẳng thương mại với một nước phát triển như Mỹ có thể đem lại nhiều hệ quả tiêu cực cho nước này.

Cuối cùng, chỉ số về năng suất có thể chỉ đơn giản thể hiện những hạn chế của hệ thống quản lý chính trị. Quyền lực của các doanh nghiệp nhà nước Trung Quốc, các ngân hàng quốc doanh và chính quyền địa phương hám tiền đã cướp đi cơ hội đầu tư của các doanh nghiệp năng suất cao hơn. Việc thiếu các cuộc bầu cử thường xuyên có lẽ khiến các nhà lãnh đạo Trung Quốc trở nên tuyệt vọng hơn cho sự ổn định kinh tế (vì suy thoái kinh tế có thể châm ngòi cho một cuộc cách mạng), khiến họ sẵn sàng hy sinh sự tăng trưởng dài hạn để đạt được quyền lực ngày hôm nay. Gián điệp ngầm và những hoạt động quân sự cũng là vật cản của Trung Quốc đến với những mối quan hệ với các đối tác thương mại đầy hứa hẹn.

Trong nhiều năm, Trung Quốc đã tăng trưởng thần kỳ và có thể khiến người ta băn khoăn khi nào nó bắt đầu dừng lại. Nhưng giờ thì hẳn ai cũng có câu trả lời.

Mai Anh - Theo Bloomberg