Mỹ muốn khôi phục ngành sản xuất, nhưng không thể bằng Trung Quốc

Sự hỗ trợ của nhà nước Trung Quốc cho công nghiệp đã vượt xa so với các quốc gia khác, với các khoản trợ cấp, cho vay và nhiều đặc quyền khác đang gia tăng sự căng thẳng thương mại với phương Tây.

 Nhà máy sản xuất xe điện Leapmotor ở Kim Hoa, Chiết Giang, phía đông Trung Quốc. Sự hỗ trợ từ chính phủ đã giúp thúc đẩy năng lực sản xuất xe điện của Trung Quốc.

Các quốc gia trên khắp thế giới đang đầu tư hàng chục tỷ USD vào hoạt động sản xuất trong một cuộc đua nhằm thống trị ngành năng lượng sạch, chip máy tính và các công nghệ khác trong tương lai.

Nhưng khi nói đến sự hỗ trợ hào phóng cho các ngành công nghiệp được ưa chuộng, thì Trung Quốc là một quốc gia nổi trội.

Bắc Kinh dễ dàng chi tiêu nhiều hơn cả so với nước Mỹ, Liên minh châu Âu và thậm chí các cường quốc xuất khẩu châu Á khác trong việc hỗ trợ các nhà máy của mình. Trong một ước tính, Trung Quốc đã dành một khoản tiền tương đương với gần 5% thu nhập quốc gia hàng năm cho các ngành công nghiệp của mình, gấp 6 lần so với mức hỗ trợ của quốc gia đứng thứ hai là Hàn Quốc.

Chính sự khủng khiếp của khoản hỗ trợ tài chính cho hoạt động sản xuất của Trung Quốc là nguyên nhân chính cho phản ứng đang ngày một lớntrên khắp thế giới đối với làn sóng xuất khẩu từ Trung Quốc đổ vào các thị trường quốc tế. Các doanh nghiệp ở phương Tây đã bị vượt mặt và mất vị thế trong mọi thứ, từ xe ô tô điện cho tới các tấm năng lượng mặt trời và pin. Các ngành công nghiệp trong tại các thị trường mới nổi không thể cạnh tranh với sự tấn công giá rẻ của Trung Quốc. Các rào cản thương mại đối với hàng nhập khẩu từ Trung Quốc đang gia tăng trên khắp thế giới.

Điều bất thường về Trung Quốc, theo các nhà nghiên cứu, không chỉ là quy mô của mức độ hỗ trợ công nghiệp mà còn là sự rộng khắp của nó, sự hỗ trợ đã trở nên cấp thiết hơn khi tăng trưởng của Trung Quốc chậm lại. Chín mươi chín phần trăm các công ty Trung Quốc được niêm yết công khai tiết lộ một số hình thức trợ cấp, theo một nhóm nghiên cứu người Đức ở Kiel Institute.

Các công ty được niêm yết đại chúng công bố các khoản trợ cấp lớn bao gồm các công ty dầu khí lớn, công ty viễn thông, doanh nghiệp hậu cần và các hãng sản xuất thiết bị điện tử tiêu dùng, theo công ty cung cấp dữ liệu Wind. Doanh nghiệp sản xuất pin của Trung Quốc Contemporary Amperex Technology, hay CATL, vào năm 2023 đã báo cáo về các khoản trợ cấp lớn nhất trong năm, tổng cộng 5,7 tỷ CNY (nhân dân tệ), tương đương khoảng 790 triệu USD.

Công ty sản xuất xe điện BYD, điều hành nhà máy ở Thái Lan, là đơn vị nhận được rất nhiều trợ cấp của Trung Quốc.

Bên cạnh các khoản trợ cấp của nhà nước, doanh nghiệp Trung Quốc cũng được tiếp cận với hệ thống hỗ trợ cấp nhà nước khổng lồ, mà các chính phủ cùng đối thủ cạnh tranh phương Tây cho rằng, nó đã giúp họ có được một vị trí trên thị trường thế giới.

Công ty nhận được các khoản vay giá rẻ từ hệ thống ngân hàng được nhà nước điều hành và vô số các khoản giảm thuế. Họ cũng mua được đất giá rẻ từ chính quyền địa phương để thành lập nhà máy, mua được thép giá rẻ từ các nhà máy và năng lượng giá rẻ từ công ty cung cấp dịch vụ công thuộc sở hữu nhà nước. Các quỹ đầu tư được hậu thuẫn bởi chính phủ chuyển hàng tỷ đô-la tiền tài trợ tới những công ty cần vốn.

“Họ nghiêm túc về vấn đề này theo cách mà không ai khác làm được,” Thomas Gatley, chuyên gia phân tích về Trung Quốc tại công ty nghiên cứu Gavekal Dragonomics, cho biết.

Phương Tây vẫn còn nhiều lợi thế mà họ hy vọng sẽ giúp cho các ngành công nghiệp của mình luôn đi đầu về công nghệ: thị trường vốn sâu rộng, các trường đại học nghiên cứu đẳng cấp thế giới, luật sở hữu trí tuệ mạnh mẽ và, một nền văn hóa khuyến khích sự đổi mới, ví dụ những nơi như Thung lũng Silicon.

Tuy nhiên, sau nhiều thập kỷ của thị trường tự do chính thống, sự hỗ trợ của nhà nước cho hoạt động sản xuất một lần nữa đang phát triển trên toàn thế giới. Các nền kinh tế tiên tiến là nguồn lực đi đầu, áp dụng chính sách công nghiệp mạnh mẽ tập trung vào các lĩnh vực như năng lượng xanh và chip máy tính tiên tiến.

Chính quyền tổng thống Biden đã dành 53 tỷ USD để khôi phục ngành sản xuất chip ở Mỹ, và Đạo luật Giảm Lạm phát của họ được mong đợi sẽ đem lại những khoản trợ cấp và giảm thuế trị giá hàng trăm tỷ USD trong các năm tới để hỗ trợ quá trình chuyển đổi sang các hình thức năng lượng và vận tải xanh hơn. EU và Nhật Bản đã triển khai các chương trình tương tự nhằm thúc đẩy các lĩnh vực xanh và công nghệ cao khác.

Trung Quốc thì ở một tầm cao khác. Một bài báo của Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc, một nhóm nghiên cứu của Washington, phát hiện ra rằng chi tiêu của Trung Quốc cho chính sách công nghiệp đạt tới khoảng 250 tỷ USD vào năm 2019, khoảng 1,7% tổng sản phẩm quốc nội (GDP) của cả nước. Tỷ trọng này nhiều gấp đôi so với tỷ trọng của quốc gia chi tiêu lớn thứ hai là Hàn Quốc, và vượt trội hơn hẳn so với tỷ lệ 0,4% GDP của Mỹ, 0,5% của Nhật Bản và 0,6% của Pháp.

Scott Kennedy, một trong những tác giả của báo cáo CSIS, cho biết trong một bản phân tích được cập nhật công bố vào năm 2022 rằng quy mô hỗ trợ của nhà nước Trung Quốc có thể lên tới 4,9% GDP, khi cân nhắc tới cả các chính sách mua sắm hào phóng của chính phủ và phương pháp kế toán rộng rãi hơn cho tín dụng giá rẻ và quỹ đầu tư nhà nước.

Trong khi các quốc gia khác đã tăng chi tiêu cho chính sách công nghiệp, “Trung Quốc vẫn đang bỏ xa ở vị trí dẫn đầu,” Kennedy, chủ tịch của kinh doanh và kinh tế Trung Quốc ở CSIS, cho biết.

Sự hỗ trợ hào phóng cho công nghiệp của Trung Quốc đang tiếp đà cho phản ứng dữ dội đang ngày càng lan rộng ở nước ngoài. EU đã công bố thuế quan đối với các phương tiện xe điện Trung Quốc để bảo vệ các công ty sản xuất nội địa khỏi sự cạnh tranh không lành mạnh.

Các công ty xuất khẩu của Trung Quốc đang phải đối mặt với những cuộc điều tra chống bán phá giá ở nhiều quốc gia bao gồm Vương quốc Anh, Ấn Độ và Brazil, các quốc gia mà những công ty sản xuất nội địa nói rằng họ không thể cạnh tranh với hàng nhập khẩu được trợ cấp cho các sản phẩm của Trung Quốc, bao gồm: máy móc xây dựng, thép và gốm sứ.

Làn sóng sản phẩm rời khỏi cảng Trung Quốc làm dấy lên nhiều lo ngại ở những nơi khác rằng thị trường của họ sẽ ngập tràn hàng hóa từ nước này.

Trung Quốc cho biết các chính sách công nghiệp của mình đều tuân thủ luật lệ quốc tế và rằng các nước phương Tây đang áp dụng chủ nghĩa bảo hộ bởi ngành công nghiệp trong nước đang bị các đối thủ Trung Quốc vượt mặt.

Báo cáo tài chính của các tập đoàn cung cấp một cái nhìn rõ hơn về quy mo của những khoản trợ cấp. Các công ty được niêm yết trên sàn chứng khoán Thâm Quyến và Thượng Hải cho biết các khoản trợ cấp chính phủ trong năm 2023 đạt tổng 33 tỷ USD, theo dữ liệu của Wind.

Công ty sản xuất ô tô SAIC đã nhận 560 triệu USD tiền trợ cấp vào năm ngoái. Các công ty thụ hưởng lớn khác bao gồm công ty viễn thông China Mobile, công ty sản xuất ô tô được Warren Buffett hậu thuẫn BYD, và gã khổng lồ điện tử tiêu dùng TCL Technology.

Không chỉ các lĩnh vực công nghệ cao mới được nhận tiền. Công ty sản xuất thiết bị đường sắt CRRC đã báo cáo về các khoản trợ cấp trị giá 214 triệu USD vào năm ngoái, theo báo cáo thường niên của hãng. Gã khổng lồ dầu khí thuộc sở hữu nhà nước PetroChina, theo báo cáo thường niên, đã ghi nhận tổng trợ cấp là 343 triệu USD.

Các khoản vay giá rẻ là một nhân tố quan trong khác trong việc hỗ trợ công nghiệp của Trung Quốc. Hoạt động cho vay các doanh nghiệp sản xuất đang tăng mạnh, khi Bắc Kinh đang định hướng tín dụng ra khỏi lĩnh vực bất đọng sản, thay vào đó ủng hộ cho công nghệ cao hay “lực lượng sản xuất mới”, mà nước này cho là cần thiết đối với sự phát triển.

Các nhà nghiên cứu cho biết tín dụng giá rẻ từ các tài khoản ngân hàng được nhà nước điều hành của Trung Quốc thậm chí còn lớn hơn cả số tiền trợ cấp từ. Các doanh nghiệp thuộc sở hữu nhà nước có xu hướng vay vốn với lãi suất thấp hơn so với các doanh nghiệp tư nhân ở Trung Quốc, theo nghiên cứu thực hiện bởi Gavekal và Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (Economic Cooperation and Development).

 Công ty sản xuất chip Trung Quốc SMIC đã được hưởng lợi từ các khoản vay lãi suất thấp.

Ví dụ, công ty hàng đầu ngành chip của Trung Quốc, Semiconductor Manufacturing International Corp. (SMIC) cho biết vào năm 2023 rằng họ đã trả lãi bình quân 2,10% cho các khoản vay dài hạn bằng đồng nhân dân tệ (CNY), thấp hơn nhiều so với chuẩn lãi suất cho vay 5 năm của ngân hàng trung ương là 4,2% vào năm ngoái. SMIC đã không trả lời yêu cầu bình luận cho việc này.

Khi giải thích về quyết định áp thuế lên sản phẩm xe điện Trung Quốc, Ủy ban châu Âu đã phát hiện một số doanh nghiệp đang sử dụng các khoản vay mới và bán trái phiếu để trả cho các khoản nợ cũ, vốn là dấu hiệu của những đối tượng vay rủi ro trong hầu hết các nền kinh tế. Tuy nhiên những doanh nghiệp này vẫn nhận được kết quả xếp hạng tín dụng cao nhất từ các doanh nghiệp xếp hạng ở Trung Quốc và có thể được vay từ các ngân hàng thuộc sở hữu nhà nước, với lãi suất gần bằng hoặc thấp hơn lãi suất thị trường hiện hành.

“Các khoản vay từ những tổ chức tài chính Trung Quốc cho thấy sự can thiệp đáng kể của chính phủ và không phản ánh mức lãi suất thường thấy trong một nền kinh tế hoạt động,” ủy bản cho biết trong một báo cáo dài 208 trang về chế độ trợ cấp của Trung Quốc. 

Nhìn chung, hoạt động cho ngành công nghiệp vay đã tăng vọt 63% kể từ cuối năm 2021, khi cho vay bất động sản thực sự cạn kiệt. Ngân hàng Nhân dân Trung Quốc cung cấp nguồn vốn giá rẻ cho các ngân hàng để thực hiện các khoản vay theo mục đích cụ thể, bao gồm sản xuất công nghệ cao, năng lượng xanh và nâng cấp máy móc công nghiệp.

Hơn thế nữa, Trung Quốc đang chi, tính theo tỷ lệ thu nhập quốc nội, cho các ưu đãi thuế ngành công nghiệp nhiều hơn bất kỳ quốc gia nào khác, theo CSIS. Bắt đầu vào năm 2020, các công ty sản xuất chip đang tạo ra những con chip nhỏ hơn và tiên tiến hơn được miễn thuế thu nhập trong vòng 10 năm, trong khi những công ty sản xuất những con chip ít tân tiến hơn sẽ được miễn trong 5 năm đầu tiên và nhận được 50% trong 5 năm tiếp theo. Theo công ty tư vấn PwC, các khoản giảm thuế cũng sẽ khả dụng đối với doanh nghiệp trong lĩnh vực như phần mềm, nông nghiệp và cơ sở hạ tầng.

Nguồn hỗ trợ nhà nước ngày một tăng là việc sử dụng các nguồn vốn được chính phủ kiểm soát để cung cấp nguồn lực dồi dào tài trợ cho các doanh nghiệp cần vốn. Tiền mặt được huy động từ các ngân hàng, chính quyền cấp tỉnh, doanh nghiệp nhà nước và một số nhà đầu tư tư nhân. Khoảng 2.000 quỹ như vậy đã được xác định, một vài trong số đó sở hữu tới hàng tỷ USD. Quỹ tài trợ sản xuất chip lớn nhất Trung Quốc, thường được gọi là “Quỹ Lớn”, cho biết vào tháng Năm rằng họ đã huy động được 48 tỷ USD để đầu tư vào ngành công nghiệp chip, bên cạnh 47 tỷ USD được huy động trong các vòng gọi vốn trước đó.

Các loại hỗ trợ chính sách công nghiệp khác bao gồm: quyền sử dụng đất giá rẻ cho các doanh nghiệp muốn xây dựng nhà máy, và thái độ quan liêu đối với các doanh nghiệp nước ngoài cứng rắn hơn so với các doanh nghiệp trong nước. Các doanh nghiệp lớn thuộc sở hữu nhà nước cũng sử dụng ảnh hưởng chính trị và tài chính để trì hoãn việc trả tiền cho các công ty cung ứng, điều mà các nhà phân tích cho rằng nên được coi là một dạng hỗ trợ của nhà nước.

“Chủ nghĩa nhà nước trong nền kinh tế Trung Quốc không chỉ là một Liên bang Xô-viết phiên bản 2.0,” François Chimits, chuyên gia phân tích tại Viện nghiên cứu Trung Quốc Mercator ở Brussels, cho biết. “Nó phức tạp hơn rất nhiều.”

Hải Hà-Theo wsj